കൊത്തുകല്ലില്‍ അത്ഭുതം തീര്‍ത്ത ഇരട്ട ക്ഷേത്രങ്ങള്‍- അമ്മായിയമ്മയുടെയും മരുമകളുടെയും ബന്ധം പറയുന്ന സാസ് ബാഹു

സസ്ബാഹു ക്ഷേത്രങ്ങള്‍

സാസ് അല്ലെങ്കിൽ സാസ് ബാഹു ക്ഷേത്രം അല്ലെങ്കിൽ സഹസ്ത്രബാഹു ക്ഷേത്രം ഗ്വാളിയോർ കോട്ടയുടെ കിഴക്ക് ഭാഗത്താണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. 1092-ൽ കച്ഛപഘട്ട രാജവംശത്തിലെ മഹിപാല രാജാവാണ് ഈ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ചത്. വാസ്തുവിദ്യാ വൈഭവത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണിത്. ആയിരം കൈകളുള്ള മഹാവിഷ്ണുവിനെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന ഇതിന് സഹസ്‌ത്രബാഹു എന്ന് പേരിട്ടു. കച്ഛപഘട്ട രാജാവിന്റെ ഭാര്യ വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ചിരുന്നു, എന്നാൽ അവളുടെ മകൻ വിവാഹം കഴിട്ട കുമാരി ആരാധിച്ചിരുന്നത് ശിവനെ ആയിരുന്നു. അങ്ങനെ,കന്റെ ഭാര്യയ്ക്കായി പരമശിവനെ ആരാധിക്കുന്ന മറ്റൊരു ക്ഷേത്രം നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു. അതിനാൽ അമ്മായിയമ്മയുടെയും മരുമകളുടെയും ക്ഷേത്രം എന്നർത്ഥം വരുന്ന സാസ് ബാഹു ക്ഷേത്രം എന്ന പേര് ലഭിച്ചു എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.
PC: YashiWong

കച്ഛപഘട്ട രാജവംശം

സാസ്ബാഹു ക്ഷേത്രം നിര്‍മ്മിച്ച കച്ഛപഘട്ട രാജവംശം പ്രദേശത്തെ പ്രസിദ്ധമായ രാജവംശങ്ങളിലൊന്നാണ്. പത്താം നൂറ്റാണ്ടിൽ കച്ചപഘട്ടുകൾ അധികാരത്തിലെത്തി, മധ്യ ഇന്ത്യയുടെ വടക്കുപടിഞ്ഞാറൻ ഭാഗങ്ങളിൽ ഗ്വാളിയോറിനെ അവരുടെ പ്രധാന ഭരണകേന്ദ്രമാക്കി ഭരിച്ചു എന്നാണ് ചരിത്രം പറയുന്നത്. കച്ഛപഘാട്ട രാജാക്കന്മാർ നിരവധി സ്മാരകങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്, അവയിൽ ചിലത് സസ്ബാഹു ക്ഷേത്രങ്ങൾ പോലെ കാലത്തെ അതിജീവിച്ച് ഇന്നും നിലനില്‍ക്കുന്നു.

PC:Nagarjun Kandukuru

അലങ്കാരവും സൂക്ഷ്മതയും

ഇന്ത്യയിലെ തന്നെ ക്ഷേത്രവാസ്തു വിദ്യകളില്‍ ഏറ്റവും മഹനീയമായ ഒന്ന് എന്നാണ് സാസ് ബാഹു ഇരട്ട ക്ഷേത്രങ്ങളെ ചരിത്രകാരന്മാര്‍ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്, വളരെ അലങ്കരിച്ച വാസ്തുവിദ്യാ ശൈലിയും വിശദാംശങ്ങളിലേക്ക് സൂക്ഷ്മമായ ശ്രദ്ധയും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നവയാണ് ഇവിടുത്തെ ഇരട്ട ക്ഷേത്രങ്ങള്‍.

PC:Ramakrishna Kongalla

ഓരോ ഇഞ്ചിലും അലങ്കാരങ്ങള്‍

കച്ഛപഘാട്ടുകളുടെ ഭരണത്തിൻ കീഴിലുള്ള ക്ഷേത്ര വാസ്തുവിദ്യയുടെ വികാസത്തിന്റെ അതിശയകരമായ രീതി ഇവിടെ ദൃശ്യമാണ്. മുഖമണ്ഡപം മുതൽ അകത്തെ ശ്രീകോവിൽ വരെയുള്ള ഒരു ചതുരശ്ര ഇഞ്ച് ക്ഷേത്രങ്ങൾ പോലും കൊത്തുപണികളില്ലാതെ കാണാനാവില്ല, ക്ഷേത്ര പദ്ധതിയിൽ ഒരു ഹാൾ (മണ്ഡപം), ഒരു അടഞ്ഞ ഹാൾ (ഗൂഢമണ്ഡപം), ഒരു വെസ്റ്റിബ്യൂൾ (അന്തരാള), ശ്രീകോവിൽ (ഗർഭഗൃഹം) എന്നിവ ഉൾപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, സരസ്വതി തുടങ്ങിയ ഹൈന്ദവ ദേവതകളെ ചിത്രീകരിക്കുന്ന കൊത്തുപണികളുടെ ശ്രദ്ധേയമായ ശ്രേണി ഈ രണ്ട് ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഉണ്ട്. ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ അകത്തെ ഭിത്തികളിൽ നിരവധി ശിൽപങ്ങൾ, അലങ്കാര രൂപങ്ങൾ, പുഷ്പ ഡിസൈനുകൾ എന്നിവയാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.
PC:Georgegupta

നിര്‍മ്മാണം

ക്ഷേത്രത്തില്‍ പ്രധാനമായും മൂന്ന് തുറസ്സുകളുളാണുള്ളത്. നാലെണ്ണമുണ്ടെങ്കിലും നാലാമത്തേത് ഇപ്പോൾ അടച്ചിരിക്കുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും അതിമനോഹരമായ കൊത്തുപണികളും വിവിധ ദേവീദേവന്മാരുടെ ശില്പങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവിന്റെയും വിഷ്ണുവിന്റെയും സരസ്വതി ദേവിയുടെയും നാല് വിഗ്രഹങ്ങളാണ് ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയം. യഥാർത്ഥ ക്ഷേത്രം പൂർണ്ണമായും ചുണ്ണാമ്പുകല്ലിൽ നിർമ്മിച്ചതാണ്, അത് കാലക്രമേണ ക്ഷയിച്ചു, ക്ഷേത്രം ഹിന്ദുവാണോ ജൈനമതമാണോ എന്ന വിവാദത്തിന് കാരണമായി. പിന്നീട് ചുണ്ണാമ്പുകല്ല് പൂർണ്ണമായും നീക്കം ചെയ്യുകയും ക്ഷേത്രം നവീകരിക്കുകയും ചെയ്തു.
PC:Anupam Mukherjee

ഇന്നും വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നു

ഭരണമാറ്റങ്ങള്‍ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ തനിസ്വരൂപത്തിന് പല മാറ്റങ്ങളും വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. നിരവധി കൊത്തുപണികള്‍ വികൃതമാക്കപ്പെട്ടു എന്നു മാത്രമല്ല, വല ഭാഗങ്ങള്‍ക്കും കാര്യമായ പല കേടുപാടുകളും സംഭവിക്കുകയും ചെയ്തു. കാലം പോകെ ചില ഭാഗങ്ങളിൽ ഭയാനകമായ വിള്ളലുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും കാലക്രമേണ തകർന്നുവീഴുകയും ചെയ്തിട്ടും, പതിനൊന്നാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ഈ ക്ഷേത്ര സമുച്ചയം വിസ്മയിപ്പിക്കുന്നതായി തുടരുന്നു.
PC:Dan

ക്ഷേത്രസമയവും സന്ദര്‍ശിക്കുവാന്‍ പറ്റിയ സമയവും

രാവിലെ എട്ടു മണി മുതല്‍ വൈകിട്ട് 5.00 മണി വരെയാണ് ക്ഷേത്രം ദര്‍ശനത്തിനായി തുറന്നിരിക്കുന്നത്, സാസ് ബഹു ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കാൻ ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സമയം 09:00 am - 03:00 pm ആണ്. ഏകദേശം ഒരു മണിക്കൂര്‍ സമയം മതിയാവും ക്ഷേത്രം മുഴുവനായും കണ്ടു തീര്‍ക്കുവാന്‍.

PC:Kailash Mohankar

സാസ് ബഹു ക്ഷേത്രത്തിൽ എങ്ങനെ എത്തിച്ചേരാം

ഗ്വാളിയോർ ട്രെയിൻ ജംഗ്ഷനാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ.
മഹാരാജ്പൂർ എയർഫോഴ്സ് ബേസ് എയർപോർട്ടാണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളം
PC:Kshitiz Sikka